امروزه اعتقاد بر اين است كه نخستين نمونه هاي تعاوني ، در كشاورزي و بخش دهقاني بوجود آمده است . ( خبر نامه اتحاديه بين المللي تعاون ، 1375) (36) . حدود دو قرن از عمر جنبش تعاوني و يك قرن از عمر تعاوني هاي كشاورزي مي گذرد (Khalil & Ilyas,1993) (111) ، از لحاظ تاريخي ، اساس نهضت جديد تعاوني به سال 1844 بر مي گردد.
در آنزمان گروه كوچكي از بافندگان ( 28 نفر) اولين تعاوني مصرف را در شهرك انگليسي راچديل (Rochdale) واقع در لانك شاير بنا نهادند. اين سازمان “ جامعه پيشگامان برابر راچديل“ نام گرفت. ( دفتر بين المللي كار 1376، تعاون 67) (38). بنيان گزاران شركت تعاوني راچديل نخستين كساني بودند كه اصول شركتهاي تعاوني را تدوين و نهضت تعاوني را بر پايه هاي استواري بنا نهادند. از آن زمان تاكنون همواره اين اصول ، منشاء پيدايش تمامي نهضت هاي تعاوني در سراسر جهان بوده است . هر چند در اين اصول تغييراتي رخ داده ولي روح آن همواره حاكم بر شركت هاي تعاوني جهان بوده است . در سال 1937 اتحاديه بين المللي تعاون اصول هفت گانه اي را به عنوان اصول راچديل اعلام نموده است كه اصل هفتم آن (( جلسات بحث و گفتگو به منظور بررسي وضع جاري شركت و امكان توسعه آن با شركت اعضاء مرتبا“ تشكيل مي گردد)) حكايت از گردانندگي ومديريت شركت و امكان توسعه آن توسط خود اعضاء دارد. اصول و روشي كه در راچديل بنيان نهاده شده اكنون وسعت بي مانندي يافته و به صورت يك فلسفه اجتماعي با شعار “ با انديشه انسان ، براي انسان و بدست انسان “ در آمده است ، در تحت شرايط گوناگون اصول راچديل تغييراتي نموده ولي اين تغييرات در جهت مخالف روح تعاون نبوده است و همواره روح كلي اصول اوليه در آن مستتر است . گاهي پاره اي از اين اصول مهمتر قلمداد شده و بالعكس . مثلا“ به سال 1934 اتحاديه بين المللي تعاون چهار اصل 1- آزادي عضويت 2- كنترل دموكراتيك 3- تقسيم سود به نسبت معاملات اعضاء با شركت 4- بهره محدود سهام ، را حايز اهميت بيشتري دانسته و آن را شرط عضويت نهضت هاي تعاوني كشورها در اتحاديه بين المللي تعاون قرار داده است . كه اصل كنترل دموكراتيك نشانگر اهميت مديريت مشاركتي اعضاء و استقلال مديريتي تعاوني است (نجفي ، 1380) .
بطور كلي اصول راچديل را كه اكنون در جهان پذيرفته شده است ميتوان بدين گونه بيان كرد: 1- اصل آزادي (democracy Principle) 2- اصل استقلال(Autonomy Principle)
3- اصل اختيار (Voluntary Principle) 4- اصل عدالت (Equity Principle)
5- اصل همكاري متقابل ( Mutuality Principle)
6- اصل جهاني( (universality Principle
7- اصل تكامل (Evolution principle)
آزادي تعاون به معناي پخش قدرت كنترل و نظارت ميان افراد شركت مي باشد. تجربه پيشوايان راچديل نشان داد كه با تعميم اصل آزادي در فعاليتهاي انساني مي توان از تمركز قدرت در دست افراد انگشت شمار اجتناب نمود و تمايل به همكاري و پذيرش مسئوليت را در هر يك از افراد افزايش داد . رعايت اصل آزادي در شركت هاي تعاوني بيش از هر چيز به خاطر حفظ و احترام به حقوق مردم صورت مي گيرد. از جنبش تعاوني در جهان سرمايه داري به عنوان دفاع سيستم “ اقتصاد بازار آزاد“ در برابر مالكيت دولتي و انحصار تعبير شده است .
در سوئد شركت تعاوني ملي (Kooperativa Forbundet) فعاليت خود را به قلمرو انحصارات نيز كشانده است . مبارزه با موسساتي كه كالاهاي مورد نياز مردم را انحصار كرده و با بالا نگهداشتن قيمت به مصرف كنندگان اجحاف كرده و سدي در برابر “ رقابت آزاد“ به شمار مي روند، يكي از هدفهاي اصلي شركت تعاوني ملي سوئد K.F مي باشد. اكنون در بيش از سي رشته فعاليت توليدي مختلف وارده شده و با تلاش خويش توانسته است قدرت انحصارات را در هم شكند و قيمت ها را كاهش دهد و رقابت آزاد را از نو در سوئد احياء سازد. بدين ترتيب شركت هاي تعاوني توانسته اند پاره اي از كارهاي دولت را با موفقيت انجام دهند. لازمه وجود آزادي و دموكراسي در شركت هاي تعاوني اجتناب از اجبار و اعتقاد به اصل اختيار و شركت و عضويت داوطلبانه افراد در شركت تعاوني مي باشد. پيشوايان نهضت تعاوني هرگز در انديشه ايجاد حكومت تعاوني و يا جامعه اي كه در آن اصول تعاون تحميل شده باشد نبوده اند. زيرا با فلسفه تعاون مغايرت داشته و موجب تضعيف روح تعاون كه براي كارآيي و توفيق شركت ضرورت دارد، مي گردد. اصل اختيار و همكاري داوطلبانه در شركت تعاوني درست در نقطه مقابل اصل اجبار و همكاري كوركورانه در حكومت هاي ديكتاتوري قرار دارد. انديشه آزاديخواهانه اي كه در اصل اختيار نهفته است خود به خود پديد آورنده اصل استقلال است . شركت تعاوني همواره كوشش دارد كه به صورت موسسه اي مستقل باقي بماند. به همين رو در پي بدست آوردن حمايت خاص دولت و يا تحصيل كمك مالي از هيچ منبعي نيست و انتظار معافيت از پرداخت تعرفه گمركي را نيز ندارد. تنها در جستجوي آن است كه به عنوان موسسه اي مستقل در تحت قوانين و مقرراتي كه يك حكومت دموكرات براي فعاليت انواع مختلف موسسات و سازمانهاي اقتصادي ضروري مي داند به فعاليت بپردازد. شركت تعاوني در پي آن است كه خود را از تغييرات اوضاع سياسي بدور دارد و در عين احترام گذاشتن و گردن نهادن به قوانين جاري كشور از پذيرش هر گونه سرپرستي اداري اجتناب نمايد. طبيعت استقلال طلبانه شركت تعاوني چنين حكم ميكند كه تمايلات سياسي خاصي نداشته و در گيرودار و كشمكش هاي حزبي و اختلافات سياسي دخالتي ننمايد. به همين سبب پيشگامان راچديل پس از تشكيل شركت ، استقلال و عدم وابستگي خود را از احزاب موجود اعلام داشتند. زيرا شركت تعاوني سازماني متعلق به همه طبقات است و به همين رو ناچار به رعايت اصل بي طرفي است . البته در انگلستان به هنگام جنگ جهاني اول سرمايه داران و صاحبان موسسات خصوصي كه پيوند نزديكي با دولت داشتند مساعي خويش را بر ضد جنبش تعاوني بكار بردند. در نتيجه اين وضع ، هواداران نهضت تعاوني معتقد شدند كه براي حفظ استقلال و موجوديت خويش بايستي به تشكيل حزب سياسي مبادرت ورزند و به دنبال آن در سال 1919 حزب تعاون را بنيان نهادند . اين اقدام يك آزمايش تاريخي در نهضت تعاوني جهان به شمار مي آيد. در سال 1950 شركت هاي تعاوني هيجده نماينده و در سال 1955 بيست نماينده به پارلمان فرستادند. اكنون حزب تعاون با حزب كارگر پيوند نزديك دارد . اين همبستگي حافظ منافع نهضت تعاون انگليس مي باشد. تشكيل حزب سياسي بوسيله شركت هاي تعاوني در انگلستان يك واقعه استثنائي است و در كشورهاي ديگر هواداران تعاوني به چنين اقدامي دست نزده اند. به همين جهت صرف نظر از جنبش تعاوني انگليس ، نهضت هاي تعاون جهان از پيوستن به احزاب سياسي و يا يك طبقه خاص اجتماعي دوري گزيده اند. نهضت تعاوني سوئد در عين حفظ بيطرفي سياسي توانسته است به خوبي ازشركت هاي تعاوني و تمايلات اعضاء آن دفاع كند. شركت هاي تعاوني از استقلال مطلق برخوردار نيستند بلكه در چهارچوب قوانين ملي و بين المللي محدود مي باشند. نيازهاي انسان و اصول ديگر تعاون نيز از عوامل محدود كننده استقلال شركت تعاوني مي باشند . پاره اي از سازمان هاي سياسي شركت هاي تعاوني را جهت پيشرفت مقاصد خويش به كار مي برند. در اين موارد نيز به اصل استقلال شركت تعاوني خدشه وارد مي شود، براي آنكه شركت تعاوني بتواند آزادانه به فعاليت بپردازد بايستي دولت از مداخله در امور آن اجتناب ورزد. زماني كه دولت در اداره شركت هاي تعاوني مداخله كرده وبرنامه كار آنان را تعيين مي سازد استقلال شركت هاي تعاوني از ميان رفته و شركت ماهيت اصلي خود را از دست مي دهد و به صورت موسسه اي وابسته به دولت در مي آيد و از تعاون جز نام آن ، چيزي باقي نمي ماند. شركت هاي تعاوني مسئوليت انجام كارهاي گوناگون را به شيوه اي عادلانه ميان اعضا به حسب استعداد، تجربه و تمايل به قبول مسئوليت تقسيم مي كنند و به طور كلي در شركت تعاوني مسئوليت با رعايت اصل عدالت و متناسب با شايستگي افراد واگذار مي گردد. در شركت تعاوني نيز افراد براي رسيدن به يك زندگي بهتر و سالمتر با يكديگر همكاري مي كنند. آنان در سايه آزادي ، اختيار ، استقلال و عدالت يكديگر را ياري مي كنند و بر تعاون به عنوان راه زندگي مي نگرند. همكاري متقابل موجود در شركت هاي تعاوني صداقت و وفاداري انسان را افزايش مي دهد. مباني عدالت اجتماعي را تحكيم مي بخشد و ارزش هاي انساني را ار ارزشهاي مادي برتر مي دارد. اصل جهاني به معناي رهايي از انديشه هاي خودخواهانه و گرايش به سوي آرمانهاي جهاني است . آرمان هايي كه تحقق آنان نه تنها رفاه و سعادت براي هر فرد به همراه مي آورد بلكه به نيكبختي ميليونها انسان در سراسر جهان كمك مي كند. رشد وتكامل تاريخي جنبش تعاوني را مي توان در پيشرفت شركت تعاوني راچديل ملاحظه نمود. اين شركت در ابتدا 28 عضو داشت . اكنون تعداد عضو آن از سي هزارتن بيشتراست . نهضت تعاوني مصرف انگلستان از يك شركت تعاوني آغاز شد و در حال حاضر هفتصد شركت تعاوني را در بر مي گيرد. تعدادي از اين شركت ها بيش از صدهزار عضو دارند و يكي از آنان به نام شركت تعاوني لندن بيش از يك ميليون عضو دارد . هريك از شركت هاي تعاوني بزرگ در ابتداء با اعضا اندك آغاز به كار كرده اند . سپس در سايه اصول تعاون گسترش يافته و با تعاوني هاي ديگر محلي متحد شده و تشكيل اتحاديه هاي شهري و استاني را داده اند. اتحاديه هاي محلي نيز به نوبه خود با يكديگر متحد شده و اتحاديه تعاون ملي را بنيان نهاده اند و اتحاديه هاي ملي نيز اتحاديه بين المللي تعاون را پي ريزي كرده اند، بدينگونه از سال 1844 جنبش تعاوني همواره در حال رشد و تكامل بوده و همچنان به پيش مي رود.
نكته قابل توجه در تكامل جنبش تعاوني آن است كه اين تكامل بدون اعمال زور و خشونت و با وسائل مسالمت آميز انجام گرفته است . ماهيت خوداتكائي و خودگرداني در تمامي اصول تبيين شده راچديل بخصوص اصول استقلال،آزادي و اختيار كاملا“ هويدا است .
- نجفي ، بهاء الدين ( 1380)، گزارش نهايي طرح پژوهشي « بررسي مسائل و مشكلات تعاوني‌هاي كشاورزي و ارائه راهكار‌هاي علمي و كاربردي براي ارتقاء كارآيي، بهره‌‌وري و توسعه آن، جلد اول، تهران. وزارت تعاون .