انجمن ترويج وآموزش کشاورزی چیا  

تهيه‌كننده: آتوسا بختیاری (كارشناس ارشد توسعه روستایی، موسسه پژوهشهاي برنامه‌ريزي و اقتصادكشاورزي، 1385(

چکیده

    فناوري آينده نگاري ابزاري است سيتماتيك براي تحقيق در خصوص توسعه علمي و فني از طريق پيوند هوش و تجربة محققان، مردان كار و موسسات دولتي كه مي تواند تاثير عميقي بر رقابت صنعتي، ايجاد ثروت و كيفيت زندگي داشته باشد. افرادي از دانشگاهها، صحنة كار و دولت، در آينده انديشي همكاري مي كنند متخصصان نه با معرفي سازماني، بلكه با پشتوانه نظريات شخصي و در حد ظرفيت خاص خود فعاليت مي كنند.

    برنامه آينده نگاري انگلستان از سال 1993 هنگامي كه  لایحه ای از سوی وزير علوم اين كشور آقاي ويليام والدگریو  تحت عنوان پتانسيل هاي انگلستان منتشر گردید، آغاز شد. هدف اصلي اين لایحه كسب منافع بيشتر برای انگلستان از طریق سرمايه گذاري در علم و فناوري بود. نتيجه اصلي اين لایحه تحليل برنامه هاي آينده نگاري ژاپن و توصيه جهت انجام آينده نگاري مشابه، در انگلستان بود. جهت موفقيت انگلستان در آينده برنامه اي براي ارتباط دولت با مراكز مهندسي، علوم و تكنولوژي جهت افزايش رفاه و بهبود كيفيت زندگي طراحي گرديد. اين برنامه ها موجب همكاري بخشهاي دولتي، دانشگاهي و صنعت در زمينه پيشرفت و ارتقاء كيفيت زندگي و ايجاد رفاه در آينده انگلستان گرديد.

گزارش حاضر به فرایند برگزاری سه دوره آینده نگاری انگلستان پرداخته و در ادامه به نتایج حاصل از فعالیتهای آینده نگاری در بخش کشاورزی و بررسي نتايج حاصل از آينده نگاري اشاره ای خواهد داشت. اين مطالعه به روش مطالعه كتابخانه اي و اسنادي انجام گرديده است.

  کلمات کلیدی: آینده نگاری، کشاورزی، فناوري، استراتژی ، انگلستان

1.مقدمه

    فناوري آينده نگاري ابزاري است سيتماتيك براي تحقيق در خصوص توسعه علمي و فني از طريق پيوند هوش و تجربة محققان، مردان كار و موسسات دولتي كه مي تواند تاثير عميقي بر رقابت صنعتي، ايجاد ثروت و كيفيت زندگي داشته باشد. افرادي از دانشگاهها، صحنة كار و دولت، در آينده انديشي همكاري مي كنند متخصصان نه با معرفي سازماني، بلكه با پشتوانه نظريات شخصي و در حد ظرفيت خاص خود فعاليت مي كنند.

    ويژگي ديگر و به همان اندازه با اهميت آينده نگاري اين است كه به جاي يك طرح معين كه به يك هدف مشخص منجر مي شود، در آينده نگاري، احتمالات و گزينه هاي بيشتري شناسايي

مي شود و مجموعه اي از پيشنهادها براي تصميم گيرندگان مهيا مي گردد تا بتوانند براي رسيدن به اهداف دلخواه و كاهش خطرات، راهبردهايي را تعيين كنند. بنابراين آينده نگاري فرايند يادگيري نگاه به آينده و نتيجه گيري براي حال است.

ارائه تعريف مشخص و دقيق از آينده نگاري مشكل است. چرا كه اولاً تفاوت ديدگاه هاي افراد مختلف كه آينده نگاري را از حوزه ي مورد علاقه خود مي نگرند، باعث مي شود تا آنان تعريفي براساس ديدگاه موجود در آن حوزه ارائه دهند. ثانياً عمر كوتاه اين دانش و سير تجربيات گوناگون از اين دانش باعث گرديده است كه مفهوم آينده نگاري مرتباً تغيير يابد.

        آينده نگاري فرآيند معرفي مجموعه اي از چشم اندازها و راههاي ممكن است كه آينده مي تواند از طريق آنها ساخته شود و درك مناسب اين چشم اندازها، تصميم گيري درباره اينكه امروز چه تصميماتي را مي توان براي ساختن فردايي بهتر اتخاذ كرد، تسهيل مي كند. به بيان ساده آينده انديشي يك روش ساختار يافته تفكر درباره آينده و برنامه ريزي براي آن است.

     آينده نگاري يك توانايي فطري بشري است كه همه افراد در فعاليتهاي روزانه خود از آن استفاده مي كنند. آينده نگاري در سازمانها، در صدد آشكار كردن اين توانايي وروی هم نهادن بينشهاي فردي در سراسر سازمان است. آينده نگاري داراي يك كانون توجه بلند مدت، منظم و مملو از اطلاعات است و فرآيندي است كه به مشاوره و تعامل ميان افراد نياز دارد. فرآيندي كه به سازمانها اجازه مي دهد تا همانند گذشته از آينده نيز ياد بگيرند. تركيب دور نماي گذشته و آينده با كمك به درك بهتر از محيطي كه سازمان در آن قرار دارد و گزينه هايي كه روبروي آن است، توسعه راهبردي را بهبود مي بخشد و تقويت مي كند.

     روشهاي  مختلف مورد استفاده براي آينده نگاري در كشورهاي مختلف بسته به خصوصيات ملي آنها متفاوت است. در اغلب موارد يك هيئت و يا كميته راهبردي از طريق دولت يا يك سازمان اجرايي براي آينده نگري تشكيل مي شود. اين هيئت ها كه با بخشهاي مختلفي از اقتصاد در ارتباط هستند، پانزده تا بيست عضو دارند. اين اعضا سناريوهاي مختلفي را كه در جلسات كارشناسي و كارگاههاي علمي، مورد بحث قرار گرفته اند، تدوين مي كنند. سناريوها مي توانند چشم اندازهاي بلند مدتي را درباره توسعه يك منطقه، يك بنگاه يا محصولات يا خدمات ارائه دهند. سناريوهاي مزبور اين امكان را براي تصميم گيرندگان فراهم مي كنند تا براي حالتهاي مختلفي آماده باشند. (از مطلوب ترين حالت تا ناخوشايندترين حالت)

    شايد اولين تلاشهاي جدي در امر آينده انديشي را بتوان در زمان جنگ دوم جهاني مشاهده كرد. در چنين زماني بود كه فناوريهاي نو از قبيل فناوريهاي فضايي، هوايي يا بيوتكنولوژي و نظاير آنها پا به عرصه وجود گذاشتتند و در نيتجه روابط سياسي و اجتماعي كره خاكي دستخوش تحولات عظيمي شد. در اين مقاطع زماني بود كه كشورهاي صنعتي با انجام آينده انديشي هاي مختلف، فناوريهاي نو را شناسايي كردند و با سياست گذاريهاي صحيح توانستند، توانايي قابل ملاحظه اي براي خود ايجاد كنند كه نتايج آن را مي توان در فعاليت هاي آنها در حوزه هاي سياسي و اقتصادي مشاهده كرد.

    برنامه آينده نگاري انگلستان از سال 1993 هنگامي كه  لایحه ای از سوی وزير علوم اين كشور آقاي ويليام والدگریو  تحت عنوان پتانسيل هاي انگلستان منتشر گردید، آغاز شد. هدف اصلي اين لایحه كسب منافع بيشتر برای انگلستان از طریق سرمايه گذاري در علم و فناوري بود. نتيجه اصلي اين لایحه تحليل برنامه هاي آينده نگاري ژاپن و توصيه جهت انجام آينده نگاري مشابه، در انگلستان بود. جهت موفقيت انگلستان در آينده برنامه اي براي ارتباط دولت با مراكز مهندسي، علوم و تكنولوژي جهت افزايش رفاه و بهبود كيفيت زندگي طراحي گرديد. اين برنامه ها موجب همكاري بخشهاي دولتي، دانشگاهي و صنعت در زمينه پيشرفت و ارتقاء كيفيت زندگي و ايجاد رفاه در آينده انگلستان شده و البته برنامه های آينده به سرمايه گذاري در تحقيق و توسعه بستگي خواهد داشت.

به این ترتیب برنامه هاي  آينده نگاري انگلستان پس از تشكيل كميته راهبردي آينده نگاري تكنولوژي با رياست مشاور عالي دولت ویلیام استوارت  آغاز گرديد. اين برنامه ها با برگزاري پانل های متعدد در بخشهای مختلف و با شركت 000/10 نفر انجام شد. اعضاء شركت كننده در پانل شامل متخصصين بخشهاي مختلف و از شركتهاي كوچك و بزرگ و چند مليتي نيز بودند.

     هدف مطالعات آينده نگاري دستيابي به چشم انداز بازار تكنولوژي ها بود. اين مطالعات پس از مشاوره هاي وسيع با كارشناسان و اعضاء هیئت علمي دانشگاهها، صاحبان صنايع، بازرگانان و گروههاي متخصص انجام گرديد. اين مشاوره ها زمينه توسعه شبكه اي همكاريهاي متقابل كه كليد اصلي برنامه هاي آينده نگاري انگلستان است را فراهم آوردند. در اين برنامه ها از روشهايی نظیر پانل، دلفي، كارگاه منطقه اي، ترازیابی و سناریو نویسی استفاده گرديد.

گزارش حاضر به فرایند برگزاری سه دوره آینده نگاری انگلستان پرداخته و در ادامه به نتایج حاصل از فعالیتهای آینده نگاری در بخش کشاورزی و بررسي نتايج حاصل از آينده نگاري اشاره ای خواهد داشت. اين مطالعه به روش مطالعه كتابخانه اي و اسنادي انجام گرديده است.

2.فرايند آينده نگاري انگلستان

2. 1. دور اول آينده نگاري (1999 – 1994) :

      در سال 1994 اولين برنامه آينده نگاري انگلستان با هدف افزايش رفاه و بهبود كيفيت زندگي شهروندان پذيرفته شد. در ابتدا جامعه علمي و صنعتي دولتي كه تاثير بيشتري در سرمايه گذاري بخش تحقيقات و ساير فعاليت هاي دولتي بودند، پيشقدم شدند. اين برنامه به مدت پنج سال اجرا شد. (از سال 1994 تا 1999) در اين برنامه 16 پانل (لیست شماره يك) برگزار گرديد كه بخش عمده اي ازفعاليتهاي علمي و فناوري انگلستان را پوشش داد.

لیست شماره 1- پانل هاي آينده نگاري (دور اول 1999 – 1994)

1-       كشاورزي، باغباني و جنگلداري

2-       شيمي

3-       ساختمان

4-       صنايع دفاعي و هوافضا

5-       انرژي

6-       امور مالي

7-       غذا و آشاميدني

8-       بهداشت و علوم حياتي

9-       فناوري اطلاعات، الكترونيك و ارتباطات

10-     اوقات فراغت و يادگيري

11-     توليدات صنعتي و تجاري

12-     صنايع دريايي

13-     علم مواد

14-     محيط زيست و منابع طبيعي

15-     توزيع و فروش

16-     حمل و نقل

  در دور اول آینده  نگاری براساس برنامه كار، پانل ها طي سه مرحله اصلي اجرا شدند. در مرحله اول به مرور مطالب اوليه مرتبط با موضوع پرداخته شد. مشاوره ها از طريق پيمايش و با استفاده از پست انجام شد. يك ليست از حوادثي كه ممكن است در 20- 10 سال آينده رخ بدهد تهيه شده و فرمي جهت ارزيابي اين موضوعات تهیه گردید. فرم تهیه شده توسط پست براي 600 كارشناس در حوزه هاي مختلف علوم، فناوری، صنعت و سايرين ارسال گرديد. از شركت كنندگان خواسته شد كه براساس نوع تخصص خود در هر موضوع، نظرات خود را زمانيكه اين حوادث در آينده رخ بدهد، در خصوص هر يك از پارامترهاي زير اعلام نمايند:

-        ميزان تاثير اين حوادث بر ايجاد رفاه و بهبود كيفيت زندگي

-        شرايط فعلي انگلستان و همكاريهاي لازم با ساير كشورها و تمركز در خصوص مواردي كه رخ خواهد داد.

اين حوادث و درجه تاثير آنها در يك جدول رتبه بندي شد و به همراه نكات راهنما براي مشاركت كنندگان ارسال گرديد. پس از دریافت فرمها ، پاسخهاي مشابه  دسته بندي شدند و اطلاعات به دست آمده خلاصه گرديد. نرخ پاسخگويي به سوالات در دور اول 33 درصد و در دوم 46 درصد بود. در دور دوم نظر سنجي، به شركت كنندگان فرصت پيشنهاد موضوعات جديد و مرور و اصلاح پاسخها نيز داده شد.

در مرحله دوم از دور اول ، زير گروههاي كشاورزي، منابع طبيعي و محيط زيست تشكيل شد. گزارش مربوط به پانلها منتشر شد و اين گزارشات اطلاعات وسيعي را جهت مطالعه ارائه نمودند. ساير سازمانها نظير موسسات خصوصي، خيريه و غيره نيز براساس توصيه هاي حاصل از پانل ها، اقدام به برگزاري فعاليت آينده نگاري در داخل سازمانهاي خود نمودند. هر پانل نتايج و پيشنهادات خود را براساس نياز به فرمول تبديل نمود. يافته هاي حاصل از پانلها موجب برگزاري جلسات منطقه اي متعدد و اشتراك اطلاعات با جوامع محلي شد.

    در نيمه انجام فعاليت هاي آينده نگاري در دور اول، برگزاري انتخابات عمومي در انگلستان موجب تغيير دولت گرديد. اما عليرغم تغيير دولت، نخست وزير وقت (توني بلر) اظهار نمود كه آينده نگاري موجب شناسايي خطاهاي انگلستان در آينده و انجام تحقيقات بنيادي هوشمندانه جهت نيل به موفقيت هاي صنعتي خواهد گرديد.

   اين باز خورد بر فعاليت وزراي مربوط به بخش تجارت و صنعت تاثير گذاشت.

     فاز سوم از دور اول آينده نگاري به عنوان مشارکت جامعه نامگذاري شد. در اين فاز بر تشويق تعداد زيادي از افراد جامعه و مرتبط با برنامه ها تاكيد گرديد. هدف از اين كار اين بود كه افراد عميقاً درگير فعاليتهاي آينده نگاري شوند. در درجه نخست سردمداران تجاري، سرمايه داران، تحليلگران بازار و شركتهاي بزرگي كه پيامهاي حاصل از آينده نگاري را در محدودة وسيعي ارائه می کردند، به مشاركت در انجام اين فعاليتها ترغيب شدند. نخستين فعاليت مهمي كه در آغاز اين برنامه ها اتفاق افتاد، حذف واژه فناوري از برنامه هاي آينده نگاري بود. لذا امروزه برنامه هاي انگلستان آينده نگاري ناميده مي شود. دليل اين كار اين بود كه نشان دهند فرايند آينده نگاري بر تمام بخشهاي جامعه تاثير مي گذارد و فقط مفهوم فناوري را در بر نمي گيرد.

    زمانيكه اين واژه حذف گرديد، مفاهيم نيز تغيير كرد و اهداف دوباره تعريف شدند. اين كار سبب هماهنگي بخشهاي تجارت، علوم پايه، بخشهاي خصوصي و دولتي براي خلق فرهنگ تفكر

تصميم سازی در خصوص آينده بود.

      آينده نگاري انگلستان صرفاً جهت پيشگویي آينده نبوده است بلكه وسيله اي است كه تعيين مي كند محققين، دولت و سازمانهاي مشابه چه كاري بايد انجام بدهند و در اين زمينه همه افراد جامعه را در برنامه ها دخالت داده و موجب اشاعه فرهنگ تفكر نسبت به آينده گرديده است.

     تجربيات و نتايج حاصل از پانل ها در دور اول به صورت كتابچه منتشر شد و در سال 1999 توسط وزارت علوم در بين دانش آموزان و دانشجويان مدارس و دانشگاههاي انگلستان توزيع گرديد.

مرحله اول با گزارش مقدماتي درباره امكانات بازار و توسعه تكنولوژيكي در 20- 10 سال آينده به اتمام رسيد. گزارش اول بيانگر آن بود كه آينده نگاري از طريق جمع آوري عقايد و آراء انجام     مي شود.

     در انتهاي دور اول آينده نگاري فرايند ارزيابي دوره مشاوره و پيمايش انجام گرديد. برخي از نتايج به طور خلاصه عبارتند از:

A)      فرايند آينده نگاري از نتايج آن مهمتر است.

B)       كليد موفقيت آينده نگاري تشكيل شبكه كاري است.

C)      نتايج حاصل از آينده نگاري بايستي كوتاه، مختصر و هدفمند بوده و مباحثه در خصوص آنها در جامعه ضروري مي باشد.

D)      براي اينكه آينده نگاري در فرهنگ جامعه اشاعه يابد، نياز به زمان دارد و اين امر به سرعت اتفاق نمي افتد.

E)       آينده نگاري درصدد است تا افراد را تشويق به دخالت در انجام فعاليت ها و برنامه هاي خود نمايد. اين كار به معني مالكيت آينده خودشان مي باشد.

2. 2. دور دوم آينده نگاري (2004- 1999)

    پس از بازنگري نتايج دور اول آينده نگاري، دولت تصميم گرفت كه مشوق هاي موردنياز جهت انجام دور دوم را فراهم نمايد. از آنجا كه در دور اول تمركز بيشتر بر بخش تجارت و صنعت بود، در اين دور ساير وزارتخانه ها نيز مشاركت داده شدند. بخشهايي نظير خانه داری و اشتغال، آموزش، بهداشت و ساير وزارتخانه ها و اين مشارکت، بزرگترين مشوق براي آينده نگاري در كل جامعه مي باشد. علاوه بر اهداف دور اول آينده نگاري، هدف ديگري تحت عنوان توسعه پايدار نيز به ساير اهداف اضافه گرديد. برنامه دوم مبتني بر تجربيات و درسهاي دور اول بود با اين تفاوت كه بر مشاركت و ارتباط متقابل بخشها تاكيد بيشتري داشت. اين امر باعث شد كه فرهنگ آينده نگاري در سطوح مختلف جاي خود را باز نمايد.

     دور جديد آينده نگاري در آوريل 1999 آغاز شد. در مرحله دوم چهار كارگاه منطقه اي برگزار شد. در اين كارگاهها نتایج حاصل از پانل هاي مرحله اول توسط اعضاء پانل و افراد متخصصی كه عضو پانل نبودند و همچنين سازمانهاي علاقمند از طریق انجام دو دوره دلفی مورد بررسی قرار گرفت. چهار كارگاه منطقه اي در نواحي زير برگزار شد:

    مركز مطالعات ژئولوژيك انگلستان ، دانشگاه لانكستر ، دانشگاه ادينبرگ  و دانشگاه بريستول . مدعوين شامل اعضاء پانل ومشارکت کنندگان در برگزاري كارگاه بودند. 41 درصد مخاطبين از بخش صنايع، 11 درصد از كارمندان دولت يا محققين و 48 درصد از مراكز دانشگاهي بودند.

    قبل از برگزاري هر كارگاه از مدعوين درخواست مي گرديد كه نتايج پانلهاي اوليه را ملاحظه نمايند و سپس اولين فرم تهيه شده دلفي را تكميل نمايند. در هر كارگاه، گروههاي مختلف لیست تهيه شده در پانل را مورد بررسي قرار مي داد. موارد زيادي مورد بازنگري قرار گرفته و پيشنهادات زيادي نيز ارائه گرديد. در ادامه فعاليت ها اعضاء، دور دوم دلفي را نيز برگزار كرده و در خصوص موضوعات اصلي به تبادل نظر پرداختند.

    بعد از انجام تكنيك هاي آينده نگاري در بخشهاي مختلف، مهمترين فعاليت مقايسه چشم اندازهاي ممكن آينده انگلستان، توانايي ها و پتانسيل هاي قابل حصول اين كشور بود. افق زماني موردنظر از متوسط تا بلند مدت در نظر گرفته شد. برخي از پانلها نظير امور مالي و فروش محصولات مجبور بودند در مقياس زماني كوتاه تري فعاليت نمايند كه افق زماني موردنظر آنها بين 15- 5 سال در نظر گرفته مي شد.

رهيافت عمومي براي دور دوم عبارت بود از:

A)      پانلهاي بخشي باقي بمانند اما تعدادي از پانلهاي موضوعي نيز ايجاد شدند.

B)       مشاركت اساسي به ويژه در بين جوانان گسترش يافت.

C)      آينده نگاري يك فعاليت دولتي نيست، بلكه تعداد زيادي از سازمانهاي واسطه در اين فعاليت مشاركت مي كنند.

D)      آينده نگاري گفتگوي مداوم بين اعضاء جامعه و پانلهاي متعدد بوده و فعاليتهايي بيش از آنچه كه در يك گزارش ارائه شود، مي باشد.

E)       گزارش پانلها بايستي با يكديگر مرتبط باشند به گونه اي كه ارتباط پيامها و فعاليت ها حفظ شود.

F)       در پانلها بایستی برشناسايي مسايل جهاني تاكيد شود. نظير اثر فناوري برمحيط زيست و مردم، يا تجارت  جهاني

G)      كليه فعاليت هاي آينده نگاري بايستي قابليت اجرا و انتشار داشته باشند.

     تاكيد اين دوره بر تداوم فعاليت ها و عدم توقف آنها و مشاركت تعداد زيادي از افراد جامعه بود. در دور دوم بعد از مشاوره هاي متعدد تعداد پانلهاي بخشي به 10 پانل تقليل يافت (لیست شماره 2)