انجمن ترويج وآموزش کشاورزی چیا  

لیست شماره 2- پانل هاي موجود در دوم آينده نگاري

1-       محيط زيست و ترابري

2-       شيمي

3-       صنايع دفاعي و سيستم هاي هوافضا

4-       انرژي و محيط زيست

5-       خدمات مالي

6-       محصولات صنعتي

7-       بهداشت

8-       اطلاعات و ارتباطات

9-       مواد

10-     فروش محصولات و خدمات مشتريان

و سه پانل موضوعي كه زمان كوتاهتري داشتند عبارت بود از:

A)      جمعيت سالخوردگان

B)       كنترل جرايم

C)      كالاهاي مصنوعي سال 2020

در خاتمه دور دوم برخي از نتايج كار نیز به دفتر علوم و تكنولوژي و كميته راهبردي ارائه گرديد.

2. 3. دور سوم آینده نگاری انگلستان

   در سال 2000، آقاي لردسنسبري  وزير علوم، پيشنهاد نمود كه

برنامه هاي آينده نگاري بازنگري شود. هدف از اين مطالعه مجدد اطمينان از موفقيت آميز بودن دو دور قبل و مبنا قرار گرفتن براي پيشرفت هاي آينده بود. يافته هاي كليدي حاصل از بازنگريها نشان دادند كه برنامه هاي آينده نگاري نيازمند تمركز مجدد بر روي علوم و فناوري مي باشند و بايستي مسئوليت هاي ضروري در جهت توسعه را به عهده بگيرند. همچنين بر منابعي تمركز نمايند كه بيشترين و بهترين ارزش افزوده را داشته باشند. در طول اين رهيافت مشاركتي، برنامه پانلهاي بخشي ادامه داشته و موضوعات جديد نيز شناسايي و گروه بندي شدند و برنامه سوم آينده نگاري از آوريل 2002 آغاز گرديد.

   در مرحله سوم نتايج كارگاه هاي منطقه اي و پيمايش دلفي مورد بازنگری مجدد قرار گرفت.

گزارش نهايي پانل تهيه شده و مورد بررسي مجدد قرار گرفت و توسط دفتر علوم و تكنولوژي و كميته راهبردي نيز تاييد گرديد. نتايج حاصل از برگزاري پانلها اطلاعات مفيدي براي دو تكنيك ديگر يعني ترازيابي و سناريو نويسي نیز فراهم نمود.

3. آينده نگاري بخش کشاورزی

   در ادامه گزارش ، فعالیتهای انجام شده در خصوص آينده نگاري بخش کشاورزی و نتایج حاصله  ارائه خواهد گردید. اين برنامه ها در بخشهای مختلفی برگزار شد و يكي از اين پانل ها مربوط به بخش كشاورزي و محيط زيست بود.

    در فرايند آينده نگاري بخش كشاورزي ابتدا قلمرو فعاليتهاي بخش، سپس بخشهاي مرتبط با بخش و سرانجام به منظور جلوگيري از بحث بر روي موضوعات تكراري، بخش كشاورزي به چهار زير گروه كشاورزي، منايع طبيعي، محيط زيست و فناوري دريايي تقسيم گرديد و هر يك از زيرگروهها در مورد موضوع تحقيقي خود به صورت مجزا پانل تشكيل دادند.

قلمرو فعالیتهای بخش کشاورزی شامل: كشاورزي و باغباني (شامل توليدات غذايي و غيرغذايي)، بيوتكنولوژي، پرورش حيوانات و گياهان، دامپزشكي، جنگلداري، آبزي پروري، فناوریهای دريايي (ماهيگيري)، منايع آب، استخراج نفت، گاز، ذغال سنگ، فلزات معدني، منابع طبيعي تجديد شوند، حفاظت خاك، دريا ها و درياچه ها و   محيط هاي آبي و صنايع باز يافت بودند.

در خصوص بخشهاي مرتبط با بخش کشاورزی مي توان از بخشهاي بهداشت و علوم زيستي، آموزش، غذا و نوشيدني، صنايع دفاعي و فضايي، فناوری اطلاعات و الكترونيك، حمل و نقل، انرژي، كارخانجات، توليدات تجاري، ساختمان و مواد نام برد.

4. یافته های حاصل از پانل  در زير گروه كشاورزي:

4. 1. آيا تكنولوژي مي تواند سبب ارتقاء بخش كشاورزي انگلستان شود؟

     كشاورزي انگلستان و صنايع غذايي و بخش توزيع آن جزء توليدكنندگان با كيفيت خوب در دنيا مي باشند. بخش كشاورزي و باغباني به فرصتهاي ايجاد شده از تكنولوژيهاي جديد به سرعت پاسخ داده و نتايج قابل توجهي دريافت نموده اند.

     تكنولوژي به طرق زیر مي تواند سبب افزايش ارزش توليدات كشاورزي گردد:

-        با استفاده از منابع كمتر و افزايش حجم توليد محصولات موجب ارزش افزوده

مي گردد.

-        از طريق كاهش نهاده هاي اوليه توليد به ازاء هر واحد توليد شده، هزينه هاي واقعي كاهش يافته و توليدات افزايش مي يابند. اين توليدات مي توانند جايگزين محصولات تولیدی با هزينه بالا در بازار شوند.

نهاده ها مي توانند به گونه اي تلفیق شوند و محصولات جديدي ايجاد نمايند كه بازار محصولات سنتي را از آن خود سازند. به عنوان مثال محصولات صنعتي، توليدات جديد، صنايع غذايي و غيره.

4. 2. نيروهاي پيش برنده بخش كشاورزي انگلستان

     عرضه محصولات كشاورزي رقابت پذير به بازارها و مشتريان و  مشاركت در بازارهاي جهاني محصولات كشاوري، به رقابت پذيري محصولات و كيفيت آن بستگي دارد. رقابت به عنوان نيروی پيش برنده در روندهاي آينده است و در اين زمينه بر توليدات دامي و فرآوري جهت افزايش ارزش افزوده تاكيد مي گردد. انگلستان براي توليد محصولات غذايي زمين كافي دارد. وجود زمين انگيزه هاي براي مطالعات آينده خواهد بود. تغييرات ساختاري بخش صنعت جهت حفظ محيط زيست و كاهش گرم شدن زمين، به بازنگري زنجيره توليد موادغذايي از توليدكننده به مصرف كننده نياز دارد. اين امر موجب كاهش مصرف موادشيميايي و كاربرد تكنيك هاي توليدات پايدار مانند بيوتكنولوژي خواهد گرديد.

     توجه به افزايش سلامت جامعه منجر به تقاضا براي محصولات با كيفيت و بهداشتي خواهد شد. توجه به رژيمهاي گياهخواري و استفاده از گوشت سفيد به ويژه در نسل جديد بيشتر شده است. اين امر در حال حاضر بر فروش گوشت قرمز اثر زيادي نگذاشته است اما مي تواند در آينده تاثيراتي را بر جاي بگذارد.

     مديريت منابع طبيعي سبب استفاده بهينه از منابع و كاهش تخريب محيط زيست خواهد شد. افزايش سلامت و بهداشت فرآورده هاي محصولات كشاورزي به توجه بيشتر نياز دارد. خطر گسترش بيماريها در آينده تهدید كننده است. زيرا بيماريها به سرعت در جهان گسترش پيدا

مي كنند. مسايل مهمي که در آينده مورد توجه قرار خواهد گرفت شامل حفاظت ازمحيط زيست، مهندسي ژنتيك، پايداري كشاورزي و منابع طبيعي خواهد بود.

4. 3. موانع پيشرفت بخش كشاورزي

     بخش كشاورزي توسط سياستهاي كشاورزي و طيف گسترده اي از ساير سياستهاي اجتماعي تحت تاثير قرار مي گيرد. به عنوان مثال قوانين مربوط به حقوق مالكيت فردي، ماليات، و قوانين مربوط به مسكن و محيط زيست. بخش كشاورزي از سياست هاي ساير كشورها نيز تاثير مي پذيرد. اين قوانين ممكن است گاهي اجتماعي باشند. مثلاً در اتحاديه اروپا جمعيت روستايي يك عنصر كليدي براي سياستگذاريها مي باشد. همچنين قانونگذاري ممكن است با ارزشهاي اخلاقي مرتبط باشد. مثل قوانين مرتبط با بيوتكنولوژي و يا سياستهاي مربوط به پرورش گياهان.

    ارزيابي پتانسيل كشاورزي براي توليد رفاه باتوجه به بازار محصولات و سياستهاي اعمال شده انجام مي گردد. در بازار، ارزش توليدات از طريق قيمت كالاهاي عرضه شده ارزيابي مي شود. البته ارزيابي اين بخش فقط به قيمتهاي رايج و ارزش توليدات بستگي ندارد. بلكه به آينده بازار و سياستهاي اعمال شده نياز دارد، كه معمولاً قطعي نيستند.

4. 4. ترازيابي

    در مطالعات بازرگاني معمولاً فعاليت هاي تجاري و كارايي شركتها براي دستيابي به فرصتهاي جديد و بهبود كارايي مورد مقايسه و ترازيابي قرار مي گيرند. اگر چه مطالعات آينده نگاري تكنولوژي انگلستان در سطح ملي انجام مي شود، اما از اين تكنيك استفاده مي نمايد. اين تكنيك مي تواند تصويري از كارايي نسبي انگلستان را در مقايسه با ساير رقبا در بازارهاي بين المللي مشخص نمايد و همچنين موضوع پانلهاي آينده نگاري را با پانلهاي ديگر مقايسه مي كند. البته ماهيت تحقيقات مرتبط با توسعه علمي و تكنولوژيكي، انجام چنين تكنيك هاي مقايسه اي را محدود مي كند. انتخاب شاخص هاي اقتصادي و بهره وري در محدودة فعاليت هاي موجود، مشكل مي باشد.

    مبناي مقايسه سهم و مشخصات بخش كشاورزي در اقتصاد ملي است. مقايسه كشاورزي انگلستان با ساير كشورهاي صنعتي مبين آن است كه سهم اين بخش در GDP و نيروي كار در طيف پائين تا متوسط قرار مي گيرد. فرايند مقايسه در واقع جزء برنامه هاي كليدي آينده نگاري است.

    در امريكا سياستهاي گوناگون دولتي از كاهش بودجه اين بخش جلوگيري می نمايد و اين امر بر برنامه هاي صادرات كالاهاي اساسي و كمكهاي غذايي تاثير مي گذارد. در ژاپن به عنوان بزرگترين شبكه واردكننده محصولات كشاورزي، سياستهاي اصلاحي در حال پيشرفت است. اين كشور در حال شناسايي نيازهاي خود در خصوص آزادسازي واردات محصولات كشاورزي، كوچك سازي و خردكردن املاك كشاورزي، كاهش تقاضا براي برنج، افزايش تقاضا براي فرآورده هاي دامي و كاهش جمعيت مناطق روستايي مي باشد. در اروپاي شرقي و مركزي برنامه هاي آزادسازي اقتصادي در حال پيشرفت هستند، اما روند اصلاحات اراضي به كندي اتفاق مي افتد. در كشورهاي عضو OECD، هلند و دانمارك دو كشور موفق در بخش كشاورزي هستند.

   هر دو كشور قدرتمندانه به افزايش صادرات محصولات كشاورزي مشغول هستند.

     بسياري از تجارب مهم كشاورزي كشور هلند براي انگلستان مفيد بوده است اما مسايل زيست محيطي ناشي از اين توليدات پرسش برانگيز خواهد بود.

     گزارش كشورهاي كمتر توسعه يافته نشانگر دو روند مهم مي باشد، اول اينكه نرخ رشد مصرف مواد غذايي در كشورهاي كمتر توسعه يافته و اروپاي شرقي بيشتر از كشورهاي OECD است. دوم اينكه تمايل مصرف به سوي غلات و محصولات لبني گرايش پيدا كرده است.

4. 5. سناريوها

     يكي از دلايل آينده نگاري بخش كشاورزي، كاربرد نتايج آن در تدوين سياستهاي آتي اين بخش خواهد بود. از اين لحاظ مشكلات خاصي براي تهيه يك تصوير بلند مدت از آينده بخش وجود خواهد داشت. به همين دليل نيازمند تنظيم يك سناريو مبتني بر سياستهاي ضروري بخش خواهيم بود. در اين خصوص و به منظوري پايداري بخش، سرمايه گذاري در بخش كشاورزي و منابع طبيعي اهميت دارد. پايداري كشاورزي يعني تعادل در استفاده از منابع و حفاظت از آنها و در واقع حمايت از بخش كشاورزي مي باشد. بخش كشاورزي براي اجتماع نيز با اهميت مي باشد. بنابراين پايداري آن به عنوان سياستي است كه در برنامه آينده نگاري بر آن تاكيد شده است.

    نتايج حاصل از پانل درباره چگونگي توسعه علمي و تكنولوژيكي براي زمان محدودي قابل دسترسي است و براي تهيه سناريوهاي احتمالي كافي نبودند. بنابراين روندها و نيروهاي پيش برنده بخش توسط اعضاء زير گروهها مورد بررسي مجدد قرار گرفتند. تركيب سناريوهاي جديد و نظرات سازمانهاي تخصصي مي تواند به عنوان راهنماي مفيدي در اختيار افراد قرار بگيرند.

    استراتژي واقعي براي سياستگذاران و ساير كشورهاي عضو اتحاديه اروپا براي توسعه كشاورزي در آينده، از بين بردن سهمیه نهاده هاي مصرفي و كاهش حمايت هاي قيمتي است. موافقتنامه گات و نشست هاي آينده آن چنانچه منجر به كاهش حمايت ها و سوبسيدهاي صادراتي شود بر اين استراتژي تاثير مي گذارد. سياست هاي كلان توسعه و كشاورزي اتحاديه اروپا، عامل مهمي است كه منجر به عدم قطعيت درباره آينده كشاورزي انگلستان خواهد شد.

    موافقتنامه گات در كشاورزي، كشاورزان انگلستان را مجبور كرد كه به سياستهاي كشاورزي اتحاديه اروپا توجه بيشتري داشته باشند. در طول انجام فعاليت آينده نگاري نيز سياستهاي كشاورزي تحت تاثير شديد موافقتنامه گات بودند. توجه و تاكيد موافقت نامه بر كاهش حمايت هاي كشاورزي و صنايع داخلي و توجه بيشتر به تجارت بود. تاثير آن نه تنها بر كشاورزي، بلكه متوجه صنايع نيز بود. طبق موافقتنامه گات سياستهاي كشاورزي جهت محصولاتي نظير غلات و گوشت گاو مناسب نبود. بنابراين در دو دهه آينده دو تصميم اساسي گرفته خواهد شد. يا اينكه سياستهاي جاري موجب كاهش توليد این محصولات خواهد شد و يا سياستهاي حمايتي قيمتي اعمال خواهد شد.

   اگر صنايع و بخش كشاورزي بخواهند در قرن 21 رقابت موثري داشته باشند، نياز به كارايي بيشتر در تمام سطوح ضروري به نظر مي رسد. نتايج حاصل از فعالیتهای آینده نگاری بخش كشاورزي بیانگر عدم هماهنگي بخشهاي آن و مشكلات ناشی از آن بود، لذا  بر همكاري بيشتر بين بخش كشاورزي، منابع طبيعي و محيط زيست تاكيد مي گردد.

     مدلي كه انگلستان براي بخش كشاورزي و صنايع مربوط به آن خواهد داشت، مدل تعامل و مشاركت بين قسمتهاي مختلف صنعتي و بخشهاي دولتي است. مثلاً در صنايع غذايي رعايت بهداشت و سلامتي موادغذايي با مشاركت توليدكنندگان موادغذايي و متخصصين بهداشت حاصل خواهد شد. در بخش كشاورزي تدارك زمين حاصلخيز و عاري از آلودگيهاي شيميايي تنها براي اهداف كشاورزي نيست بلكه به لحاظ زيست محيطي و اجتماعي نيز اهميت دارد. چنين مسايلي نياز به سرمايه گذاري بخش خصوصي و دولتي و همكاري بخشهاي دولتي نظير كشاورزي، شيلات، تجارت، صنعت، حمل و نقل، محيط زيست و انرژي دارد.

4. 6. پیشنهادات ارائه شده

      دستيابي به نظرات افراد و شركت آنها در فرايند مشاوره يا پانل نياز به اطلاع رساني خواهد داشت. جهت اطلاع رساني عمومي دولت موظف است اطلاعات مورد نياز جهت شركت كنندگان در پانل را از طريق نهادهاي آموزشي و تحقيقاتي فراهم نمايد. موضوعات اولويت دار پس از شناسايي ، به مديريت نياز دارند. مديريت اين اولويت ها به همكاري و هماهنگي بخشهاي مختلف نياز دارد.

    در خصوص بهبود تكنيك هاي مديريت و بازاريابي بخش كشاورزي نيز بايستي آموزشهاي تخصصي ارائه گردد. همچنین تحقیقات علمي بايستي روشهاي توليد انواع محصولات غذايي و غيرغذايي را معرفي نمايند. برنامه هاي آينده نگاري تكنولوژي در ساير شبكه ها بايستي توسعه و گسترش يابند.

موارد زير به توجه بيشتر نياز دارد:

-        تكنولوژيهاي شناسايي فرصتهای بازار: شامل بيوتكنولوژي، صنايع خودكار، مدلهاي پيش بيني، سيستم هاي تخصصي و هوش مصنوعي، تحليل مدلهاي اقتصادي، اجتماعي، تكنولوژيهاي دقيق.

-        موضوعات ضروري: شامل مهارتهاي مديريت و بازاريابي، تغييرات ساختاري، پرورش متخصصين علوم و تكنولوژي، آموزشهاي علمي و عمومي، مشوق هاي مالي، سياستهاي مالياتي براي سرمايه گذاري در تحقيق و توسعه.

   حوزه هايي كه نياز به سرمايه گذاري دارند:

-        بيوتكنولوژي گياهي، ميكروبی و حيواني، توليدات جديد و فرآوري محصولات زراعي، باغي و جنگلي، آبزي پروري و ساير صنايع.

-        سيستمهاي خودكار، مدلهاي پيش بيني، هوش مصنوعي و سيستم هاي تخصصي.

-        بهبود تكنولوژي هاي مرتبط با توليدات جنگلي، كيفيت چوب و حفاظت انواع چوبهاي سنتي.

-        پرورش ماهي، ميگو، جلبك

-        برنامه هاي تحقيقاتي محيط زيست

-        مديريت تلفيقي اكوسيستم ها

-        تكنولوژيهاي حفاظت از خاك و جلوگيري از فرسايش سواحل دريايي

-        منابع طبيعي

-        منابع جايگزين برای تولید انرژي

-        تغييرات ساختاري در كشاورزي، باغباني و مديريت ضايعات محصولات.

5. بررسي برنامه هاي آينده نگاري انگلستان

   اغلب اين سوال پرسيده مي شود كه آيا آينده نگاري سودمند است يا سبب تلف شدن وقف

مي شود. روشن است كه انگلستان درسهاي زيادي از ساير كشورها به ويژه ژاپن و آلمان فرا گرفته است. تلاشهاي زيادي براي بررسي نتايج حاصل از آينده نگاري اين كشور وجود دارد. موفقيت برنامه ها بستگي به اين دارد كه سلامت اقتصاد انگلستان و كيفيت زندگي در ده سال آينده با وضع فعلي امروز مقايسه شود.

از نظر آقاي كينان  اولین آینده‌نگاری انگلستان سه هدف واضح و اصلی داشته است: « اولویت‌گذاری، شبكه‌سازی و ایجاد فرهنگ آینده‌نگاری. كه البته تاکید بیشتر دولت بر اولویت‌گذاری بوده است. آنها به این مساله آگاهی داشتند كه اولویت‌گذاری‌ها بدون شبكه‌سازی مناسب محقق نمی‌شوند و در نتيجه با استفاده از ‌یك سرمایه‌ی اجتماعی، ارتباطات مستحكمی ‌بین دانشگاه و صنعت از‌ یك سو و دولت از سوی دیگر برقرار كرده تا بتوانند اولویت‌گذاری‌ها را به خوبی دنبال كرده و محقق نمایند.

دستيابي به هدف اصلی، یعنی ایجاد فرهنگ آینده‌نگاری 10 سال طول كشيده است. در مورد دو هدف اصلی دیگر، یعنی اولویت‌گذاری و شبكه‌سازي، اندازه‌گیری پیش‌رفت در شبكه‌سازی سخت است. شكی نیست كه شبكه‌سازی‌های زیادی صورت گرفت و بسیاری از آنها بسیار سود‌آور و پربار بود. برخی هم كم‌كم محو گشت ولی هیچ‌گاه کسی درستی و طول عمر این شبكه‌ها را ارزیابی نکرد.

در مورد اولویت‌گذاری، كه اولین هدف آینده‌نگاری بود، دولتی‌ها امیدوار بودند كه آینده‌نگاری، تمامی ‌حوزه‌ها را بررسی كرده و مهم‌ترین آنها را نمایان سازد. در عوض وقتی شما به گزارش پانل‌ها نگاه می‌كنید می‌بینید كه طبق نظر آنها، حوزه‌هایی كه تاكنون حمایت می‌شدند پس از این نیز می‌بایست حمایت می‌شدند ولی حوزه‌های جدیدی هم وجود داشتند كه باید مورد حمایت قرار می‌گرفتند.»

اما آينده نگاري انگلستان در حال حاضر با سال 1994 كه تازه شروع شده بود بسيار متفاوت است. در دوردوم علاوه بر اينكه سازمانهاي متعددي مشمول انجام آينده نگاري هستند، افراد بيشتري از جامعه نيز در اين فعاليت ها مشاركت نموده و مسئول فعاليت هاي آينده نگاري خود مي باشند. امروزه مراكز آينده نگاري جوانان، برنامه هاي مدارس، تحقيقات بنيادي دانشگاهها و ساير موسسات اين فعاليت ها را آغاز نموده اند و اين امر نشانگر اشاعه اين طرز تفكر مي باشد. به عنوان مثال موسسه تحقيقاتي علوم فيزيكي و مهندسي ادعا مي كند %85 از پروژه هاي فعلي آنها در مسير فعاليت هاي آينده نگاري است. امروزه آينده نگاري موسسات تحقيقاتي را به ارائه نوآوريها و پشگيري از خطرات آينده ترغيب مي نمايد.

یافته های حاصل ازبرنامه های آینده نگاری تکنولوژی انگلستان برای این کشور بسیار با ارزش بودند. این برنامه ها به پیشرفت  دانشگاهیان، تجارو سیاستگذاران از طریق مشارکت و همکاری کمک خواهند کرد. مشارکت و همکاری بخشهای مختلف نظیر علوم و بازرگانی بر امنیت اقتصادی و رقابت پذیری آن تاثیر بیشتری خواهد داشت. پانلهای آینده نگاری تصویری از آینده ارائه نمودند که هر دو بخش خصوصی و دولتی بتوانند با آگاهی بیشتری در خصوص آینده تصمیم گیری نمایند. برنامه های آینده نگاری سبب اتحاد و همکاری همه بخشها شده و رو به سوی پیشرفت دارد. 

6. اخذ تجارب لازم جهت آینده نگاری کشاورزی ایران

توانايي فني و دسترسي به تکنولوژی‌ در طول تاريخ، پيوسته در تعيين برتري ملت‌ها و كشورها در صحنه‌هاي منطقه‌اي و جهاني تعيين كننده بوده است. در طول دو قرن گذشته، رشد سريع تکنولوژی باعث شده است تقسيم قدرت در جهان تکنولوژی قرار بگيرد. انتظار مي‌رود رشد فزايندة تكنولوژي در آينده، شكل‌دهي اقتداري جهان را همچنان تحت تأثير قرار دهد، و علاوه بر اينها تأثيرات مختلف ديگري در شكل‌دهي آينده داشته باشد.

ازآنجا كه آينده نگري تکنولوژی فرآيندي پيچيده و شديداً وابسته به ساختارهاي بومي است، مطالعه تجارب كشورهاي مختلف و پيشگام مي تواند سياست گذاران و فعالان عرصه سياست گذاري و مديريت تکنولوژی را در انتزاع قوانين ثابت و اجرايي اين نظام و نيز بخشهاي وابسته به فرهنگ ها و شرايط كشورهاي مختلف ياري دهد.

   به نظر مي رسد حاصل شناخت و به كارگيري فنون مرتبط با آينده پژوهي در بخش كشاورزي بتواند منجر به شناخت نسبي تکنولوژیهای مورد نیاز بخش و در نتيجه فراهم كردن بسترهاي لازم به منظور هدایت توانمندیهای‌ موجود و هماهنگ‌سازي آنها متناسب با تحولات آينده ، جهت نيل به چشم‌انداز 20 ساله ملي ایران گردد.

منابع:

1.       بهرامي، محسن. آينده انديشي، فرصت ها و چالشها، دانشگاه صنعتي اميركبير http://www.iranforesight.ir.

2.       تبرايي، حميد رضا. مظفري پور، احسان. عطايي، پدرام. آينده نگری فناوری در کشور ژاپن  گروه مطالعات فناوري رصد وابسته به گروه پژوهشي باشگاه دانش پژوهان جوان.

           http://www.iranforesight.ir

3.       محمد حسینی، سیامک. منوری،مهدی. نوروززاده، پیام. ادبیات و روش شناسی آینده اندیشی، مجموعه مقالات و سخنرانیهای نخستین کارگاه آینده اندیشی، چاپ اول، 1383.

4.       ناظمي،امير. اهداف در آينده نگاري،گروه مديريت تكنولوژي، مركز صنايع نوين. http://www.iranforesight.ir

5.       Progress Through Partnership: 11 Agriculture, Natural Resources & Environment

www.foresight.gov.uk

6.       The Previous Foresight Rounds - A Brief History

          www.foresight.gov.uk

7.       UK FORESIGHT PROGRAMME - A PANEL CHAIRMAN'S VIEW Professor J V Wood, FREng Dean of Engineering , University of Nottingham and Chairman, UK Office of Science & Technology's Materials Foresight Panel 

              www.nistep.go.jp